İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku
İş kazası; sosyal güvenlik hakları, işverenin sorumluluğu, tazminat talepleri ve bazı durumlarda ceza soruşturması bakımından çok yönlü sonuçlar doğurabilir.
Bir olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağı yalnızca kazanın işyerinde gerçekleşmesine bağlı değildir. Olayın meydana geldiği yer, yürütülen iş, görevlendirme, ulaşım şekli ve sigortalılık statüsü birlikte değerlendirilir.
İş kazasının kapsamı, kazadan sonra atılacak ilk adımlar, SGK tarafından sağlanan haklar, işverenin yükümlülükleri, maddi ve manevi tazminat ile delillerin korunması.
Hangi olaylar iş kazası sayılabilir?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, iş kazasını belirli hâller çerçevesinde tanımlar. Değerlendirmede olay ile sigortalının gördüğü iş arasındaki bağlantı önem taşır.
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen olaylar
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle meydana gelen olaylar
- Sigortalının görevle işyeri dışında başka bir yere gönderildiği sırada gerçekleşen olaylar
- Emziren sigortalı kadının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen olaylar
- Sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere toplu götürülüp getirilmeleri sırasında meydana gelen olaylar
Çalışanın kendi imkânıyla işe gidip gelirken yaşadığı her olay iş kazası kabul edilmez. İşveren tarafından sağlanan taşıt, görevlendirme ve olayın işle bağlantısı gibi unsurlar ayrıca incelenmelidir.
Kazadan sonra ilk olarak ne yapılmalı?
- Sağlık müdahalesi sağlanmalı: Öncelik, yaralanan kişinin güvenliğinin ve gerekli tıbbi müdahalenin sağlanmasıdır.
- Olay kayıt altına alınmalı: Kaza tutanağı, işyeri kayıtları, tanık bilgileri, kamera görüntüleri ve olay yerini gösteren belgeler korunmalıdır.
- Sağlık kayıtları doğru tutulmalı: Sağlık kuruluşuna olayın iş kazası olduğu bilgisi verilmeli; rapor ve tedavi evrakı saklanmalıdır.
- Bildirim süreci izlenmeli: İşveren, 4/a kapsamındaki sigortalının iş kazasını kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ye ise kural olarak kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmelidir.
- Haklar birlikte değerlendirilmeli: SGK süreci, işverene yöneltilebilecek talepler ve varsa ceza soruşturması birbirinden ayrı fakat bağlantılıdır.
SGK tarafından sağlanan başlıca haklar
Geçici iş göremezlik ödeneği
İş kazası nedeniyle yetkili hekim veya sağlık kurulu tarafından istirahat verilen sigortalıya, koşulları bulunuyorsa geçici iş göremezlik ödeneği ödenebilir. İş kazasında bu ödeme, hastalık hâlinden farklı olarak kural gereği ilk günden itibaren gündeme gelir ve belirli bir prim günü şartına bağlı değildir.
Sürekli iş göremezlik geliri
İş kazası sonucunda meslekte kazanma gücünün SGK tarafından en az yüzde 10 oranında azaldığı tespit edilen sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanabilir. Oran ve gelir hesabı kurumun sağlık ve sigortalılık değerlendirmesine göre yapılır.
Ölüm hâlinde hak sahiplerine sağlanan yardımlar
İş kazasının ölümle sonuçlanması durumunda koşulları bulunan hak sahiplerine ölüm geliri bağlanması, cenaze ödeneği ve evlenme ödeneği gibi sosyal güvenlik hakları gündeme gelebilir.
Sosyal güvenlik sistemi kapsamında yapılan ödemeler ile işveren veya sorumlulara karşı ileri sürülebilecek maddi ve manevi tazminat talepleri farklı hukuki temellere dayanır.
İşverenin temel yükümlülükleri
İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamak; riskleri önlemek, eğitim ve bilgi vermek, gerekli araç ve organizasyonu oluşturmak ve alınan önlemlere uyulup uyulmadığını denetlemekle yükümlüdür.
- Risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak
- İşin niteliğine uygun koruyucu önlemleri ve ekipmanları sağlamak
- Çalışanlara iş sağlığı ve güvenliği eğitimi vermek
- Acil durum, ilk yardım ve tahliye organizasyonunu mevzuata uygun kurmak
- Meydana gelen kazayı araştırmak, kayıt altına almak ve süresinde bildirmek
İşverenin sorumluluğu değerlendirilirken alınan önlemler, kusur durumu, kazanın oluş biçimi ve zarar ile olay arasındaki nedensellik bağı birlikte incelenir.
Tazminat talepleri
İş kazası nedeniyle bedensel zarar doğmuşsa, somut olayın koşullarına göre tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalması veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından kaynaklanan zararlar talep konusu olabilir.
Maddi tazminat
Gerçek zarar, kusur oranları, sürekli iş göremezlik durumu, gelir ve SGK tarafından karşılanan değerler dikkate alınarak hesaplanır.
Manevi tazminat
Olayın ağırlığı, tarafların kusuru, yaralanmanın etkileri ve hakkaniyet ölçütleri çerçevesinde değerlendirilebilir.
Ölüm hâlinde destekten yoksun kalan kişiler bakımından destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminat talepleri gündeme gelebilir.
Deliller ve başvuru süreleri
Kaza tutanağı, sağlık raporları, SGK inceleme evrakı, tanık anlatımları, eğitim ve kişisel koruyucu donanım kayıtları, risk değerlendirmeleri ve kamera görüntüleri uyuşmazlığın değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.
Tazminat, işçilik alacağı, sosyal güvenlik ve ceza hukuku yönlerinden farklı süreler ve başvuru yolları uygulanabilir. Bazı durumlarda ceza kanunundaki daha uzun zamanaşımı sürelerinin etkisi de tartışılabilir. Bu nedenle tek bir genel süreye güvenilmemeli ve olay gecikmeden değerlendirilmelidir.
Son değerlendirme
İş kazasından sonra sağlık kayıtlarının doğru oluşturulması, bildirimin izlenmesi ve delillerin erken aşamada korunması hak kaybının önlenmesi açısından önemlidir. SGK işlemleri ile tazminat ve ceza süreçlerinin her biri somut olayın özelliklerine göre ayrı değerlendirilmelidir.